Gediz Deltası

Alan Tanımı

Gediz Deltası, İzmir Körfezi’nin batı kıyısında Gediz Nehri’nin denizle buluştuğu noktada oluşmuş geniş bir sulak alan sistemidir. Deltanın doğu ve güneydoğusunu Yamanlar Dağı, kuzeydoğusunu Dumanlıdağ, kuzeyini ise Foça Tepeleri sınırlar. ÖDA, Gediz Nehri’nin dar bir boğazdan geçtikten sonra ulaştığı ovanın batı kesimini, kıyıdaki sulak alanları ve ovadaki alçak tepeleri içerir. Gediz’in denize döküldüğü yerin güneyinde ince uzun ve karaya paralel kordonlarla denizden ayrılmış lagünler (Homa, Çilazmak, Kırdeniz), tuzlu bataklıklar ve aktif olarak üretim yapılan tuzlalar yer alır. Kırdeniz Dalyanı kıyısında yükseklikleri 50–100 metre arasında değişen Üç Tepeler (Lodos, Orta, Poyraz) ve bunun arkasındaki bölgede Taşlı Tepeler uzanmaktadır.

Habitatlar

Gediz Deltası, tuzlu, tatlı ve acı su ekosistemlerini içerir. Delta–deniz sınırının büyük kısmı üzeri deniz börülceleri (Salicornia) ve midye kabuklarıyla kaplı kum bantlarından oluşur. Kum bantlarının ardında lagünler veya geniş tuzcul kıyı çayırları uzanır. Tuzcul çayırların kıyı kesiminde Arthrocnema–Halocnemetum strobilacei birliği, daha iç kesimlerde ise ılgın (Tamarix) ve Limonium sp. toplulukları yer alır. Tuzcul alana tatlı su girişinin yüksek olduğu noktalarda küçük sazlık alanlar ve kındıralarla (Juncus) kaplı geçici sulak çayırlar bulunur. Tepeler genellikle garig ile örtülüdür. Bunun dışında ÖDA’da geniş tarım alanları, ağaçlandırma sahaları ve bahçeler bulunur. Gediz nehri boyunca iyi korunmuş galeri ormanları uzanmaktadır.

Türler

Kuşlar açısından büyük önem taşıyan deltada bugüne kadar 263 kuş türü gözlenmiştir. Tepeli pelikan (Pelecanus crispus), küçük kerkenez (Falco naumanni), mahmuzlu kızkuşu (Vanellus spinosus), karagagalı sumru (Sterna sandvicensis) ve kocagöz (Burhinus oedicnemus) gibi nesli tehlikede olan kuş türleri alanda üremektedir. Gediz Deltası flamingonun (Phoenicopterus roseus) ülkemizdeki iki önemli üreme alanından biridir. Ayrıca özellikle Doğu Avrupa’da yaşayan su kuşları için sahip olduğu uygun iklim koşulları ve beslenme alanları nedeniyle önemli bir kışlama ve konaklama alanıdır.

Alandaki önemli memeli türleri saz kedisi (Felis chaus), Akdeniz foku (Monachus monachus) ve su samurudur (Lutra lutra).

İçsu balıkları için de önemli olan alanda ülkemize endemik Ladigesocypris irideus içsu balığı korumada öncelikli bir türdür.

Alan Kullanımı

Gediz Deltası ülkemizin Ege kıyılarındaki en önemli tarımsal alanlardan biridir. Sulama yapılan bölgelerde pamuk yetiştirilir. Deltadaki geniş çayırlar inek ve koyun yetiştirmek üzere mera olarak kullanılır.

Deltada ekonomik değeri olan birçok balık bulunur. Homa Dalyanı, Ege Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi tarafından balık üretimi amacıyla işletilmektedir. Bölgede çok sayıda kıyı balıkçısı da bulunmaktadır.

Çamaltı Tuzlası’nda Tekel Tuz İşletmesi tarafından yılda 500 bin ton civarında tuz üretilmektedir. Deltadaki tuz düzlüklerinin doldurulması sonucunda İzmir Atatürk Organize Sanayi kurulmuştur. ÖDA’nın güneyinde iki askeri havaalanı bulunmaktadır. 2004 yılında askeri uçuşların rotası değiştirilmiştir.

Tehditler

Delta, birçok koruma statüsüne sahip olmasına karşın plansız yapılaşma nedeniyle büyük zarar görmektedir. Alanın güneydoğusundaki sit alanının derecesi düşürülerek yapılaşmaya açılmıştır. Öte yandan, birinci derece doğal sit alanında bulunan İzmir Körfezi Arıtma Tesisi’nden elde edilen atık çamurun yaklaşık üç yıldır deltada depolanması deltadaki tuzcul florasının iyi örneklerinin yok olmasına neden olmuştur.

Deltanın Çamaltı Tuzlası sınırları içinde kalan kısmına liman yapılmak istenmektedir. Bu proje, inşaat alanının Ramsar Alanı sınırları içinde kalması nedeniyle iptal edilmiştir.

Deltaya dikilen okaliptüs ağaçları alandaki doğal habitatları yok etmektedir. Ağaçlandırmanın bulunduğu yere hayvanat bahçesi yapılmak istenmektedir.

Gediz Nehri’nin getirdiği kirlilik deltadaki doğal yaşamı tehdit etmektedir. Deltada kaçak avcılık hâlâ yapılmakta ancak gerekli denetimlerle hızla azalmaktadır.

Koruma Çalışmaları

Deltadaki koruma çalışmalarını güçlendirmek amacıyla İzmir Valiliği’nin koordinasyonunda “İzmir Kuş Cenneti İyileştirme, Geliştirme, Tanıtma Birliği” 2003 yılında kurulmuştur.

2006 yılında Çevre ve Orman Bakanlığı, EgeDoğa ve Doğa Derneği işbirliğiyle 2004 yılında Gediz Deltası Yönetim Planı hazırlanmıştır.

EgeDoğa ve Doğa Derneği, deltadaki yasadışı yapılaşma ve çamur dökümü girişimlerini engellemek amacıyla bir dizi dava açmış ve bunların büyük kısmını kazanmıştır. Yasadışı yapılaşma karşısında Atlas Dergisi iki farklı kampanya başlatarak alanın korunması için on binlerce insanın desteğini toplamıştır.

EgeDoğa ve EKGT deltada düzenli olarak kuş sayımı yapmaktadır.

Yerel İlgi Sahipleri

İzmir Valiliği; İzmir İl Çevre ve Orman Müdürlüğü; Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü; İzmir Büyükşehir Belediyesi; Ege Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü; Ege Doğal Yaşamı Koruma Derneği (EgeDoğa); Doğa Derneği; Ege Üniversitesi Kuş Gözlem Topluluğu (EKGT).