Amanos Dağları

Alanın Tanımı

Amanos (Nur) Dağları, Kahramanmaraş Sır Baraj Gölü’nden başlayıp Hatay ilinin Samandağ kıyılarına doğru yaklaşık 175 kilometre boyunca uzanan dağ silsilesidir. Deniz kıyısından itibaren dik bir şekilde yükselerek Dörtyol ilçesinin doğusundaki Bozdağ’ın (Mığır Tepe) zirvesine (2240 metre) kadar çıkar. Bu dağ silsilesi üç bölüme ayrılır: En kuzeyde yer alan Çimen Dağı, orta kısımda yer alan Bozdağ ve Samandağ kıyılarına yakın Musa Dağı. Bitki coğrafyası bakımından oldukça önemli olan Amanos Dağları, Doğu Karadeniz Dağları’nın güney ucundan başlayarak, Munzur Dağları ve Doğu Toroslar’a uzanan Anadolu diyagonalinin güney ucunu oluşturur.

Avrupa’nın korumada öncelikli yüz orman alanından biri olan Amanos Dağları, bütünlüğü bozulmamış ormanları, çeşitli yaşam alanları, farklı jeolojik yapıları, sarp kayalıkları ve mağaraları, korunaklı vadileriyle yaban hayatı açısından önemlidir. Bölgenin orta ve güney kesiminde batı yamaçlardan doğarak Akdeniz’e dökülen ve çoğu yazın kuruyan küçük akarsular doğu-batı yönlü pek çok vadiyi, alanda kuzey ve güney bakılı yamaçları ve bu vadi tabanları da kıyıda genişleyerek kıyı ovalarını oluşturur.

Habitatlar

ÖDA; Karadeniz’e özgü ormanlar ile Akdeniz’e özgü maki toplulukları ve ormanları, yüksek dağ çayırları, derin ve nemli vadilerdeki nehir kıyısı bitki toplulukları ve az miktarda tarım alanından oluşur.

Amanoslar’ın bitki örtüsü açısından en önemli özelliği, orta ve yüksek bölgelerinin Doğu Karadeniz Bölgesi’ne, orta yüksekliklerin ise Balkanlar’ın Karadeniz kıyılarına benzerlik göstermesidir. Özellikle dağların batı kısımlarındaki nemli ormanlar, günümüzde yayılış alanı Doğu Karadeniz ve Orta Avrupa olan doğu kayını (Fagus orientalis), doğu gürgeni (Carpinus orientalis), porsuk (Taxus baccata), ışılgan (Ilex colchica), ıhlamur (Tilia argentea), şimşir (Buxus sempervirens) gibi Öksin ve Avrupa-Sibirya bitki coğrafyası elemanlarının en güney yayılışını temsil eden kalıntı (relik) ağaç topluluklarını içerir. Sık doğu kayını ormanları, dağ silsilesinin orta bölümünde kuzey yamaçlarda 900 – 1850 metre arasında görülür.

Amanos Dağları’nın batı yamaçlarında yaklaşık 600 metre yüksekliğe kadar kermes meşesi (Quercus coccifera) baskın Akdeniz maki toplulukları görülür. Akdeniz orman bitki örtüsü 350 metreden başlayarak 1900 metreye kadar çıkar. Ağırlıklı olarak 200-750 metre arasında görülen kızılçam (Pinus brutia) ormanları bu bitki örtüsünde ilk görülen ormanlardır. Saçlı meşe (Quercus cerris) ormanları 600 metreden 900 metreye kadar uzanır. Karaçam (Pinus nigra ssp. pallasiana) ormanları genellikle 1000 – 1500 metre arasında yaygındır ve yaprak döken ağaç türleri ile karışık ormanlar oluşturur. Toros göknarı (Abies cilicia ssp. cilicica) ve sedir (Cedrus libani), özellikle orta bölümün doğusunda yüksek kesimlerde yer alır. Orman sınırının (~1900 metre) üzerinde ise bodur çalılar ve otsu bitkiler bakımından zengin bir dağ bozkırı yer alır.

Alanın doğu yamaçları ise farklı bir bitki örtüsüne sahiptir. Saçlı meşe ve kermes meşesi baskın maki toplulukları geniş alanlar kaplar ve bunlara yer yer kızılçam toplulukları eşlik eder. Kahramanmaraş’a yakın kuzey bölümündeki ormanlar büyük ölçüde tahrip edilmiştir. Kızılçam baskın ormanların yükseklerinde karaçam, göknar, sedir ve ardıçlar (Juniperus) bulunur. Buradaki dere yataklarında Karadeniz bitki örtüsü elemanları yer yer görülür. Toros göknarı ve sedir türleri için Islahiye’nin Huzurlu Yaylası önemli bir noktadır. Hassa ilçesi, sedirin Türkiye’de en düşük rakımda yetiştiği bilinen yerlerden biridir. Amanos Dağları’nın doğu yamaçlarındaki dere kenarlarında yalankoz ağacı (Pterocarya fraxinifolia) toplulukları bulunur.

Türler

ÖDA, Türkiye’deki bitki endemizm merkezlerinden biri olarak ÖDA kriterlerini sağlayan 174 bitki taksonuna ev sahipliği yapar. Bunlardan 20’si dünya üzerinde sadece burada yaşamaktadır. Amanos Dağları, tür çeşitliliği açısından Türkiye’nin en zengin ÖDA’sıdır.

Amanos Dağları, yırtıcı ve süzülen kuşların göç yolu olması ve barındırdığı önemli kuş türleri açısından uluslararası düzeyde önemlidir. Göç zamanı leylek (Ciconia ciconia), ak pelikan (Pelecanus onocrotalus), kara leylek (Ciconia nigra), kaşıkçı (Platalea leucorodia), turna (Grus grus), sakarca (Anser albifrons), boz kaz (Anser anser), şahin (Buteo buteo), arı şahini (Pernis apivorus), kara çaylak (Milvus migrans), küçük akbaba (Neophron percnopterus), saz delicesi (Circus aeruginosus), yoz atmaca (Accipiter brevipes), küçük orman kartalı (Aquila pomarina), yılan kartalı (Circaetus gallicus), büyük orman kartalı (Aquila clanga), küçük kartal (Hieraaetus pennatus) ve bozkır kartalı (Aquila nipalensis) gözlenmektedir. Ayrıca alanda nesli bölgesel ölçekte tehlike altında olan İzmir yalıçapkını (Halcyon smyrnensis), gökkuzgun (Coracias garrulus), tavşancıl (Hieraaetus fasciatus) ve küçük ebabil (Apus affinis) üremektedir.

Memeliler açısından da önemlidir. Karaca (Capreolus capreolus), Anadolu’nun güneyinde yalnızca Amanos Dağları’nda yaşar. Samandağ çevresi ve doğu yamaçlar çizgili sırtlanın (Hyaena hyaena) yaşam alanlarıdır. ÖDA’nın güney kıyıları Akdeniz fokları (Monachus monachus) için önemli yaşam alanlarıdır. Ayrıca yabankeçisi (Capra aegagrus), vaşak (Lynx lynx), susamuru (Lutra lutra) ve uzun ayaklı yarasa (Myotis capaccinii) bölgede yaşayan önemli memelilerdir.

Alanda, Akdeniz biyomuna özgü Eirenis levantinus, Eirenis lineomaculatus, Eirenis rothii, Lacerta laevis ile Türkiye’ye endemik Eirenis barani adlı sürüngen türleri yaşamaktadır.

Kelebekler açısından özel bir alan olan ÖDA, 12 kelebek taksonu için ÖDA kriterlerini sağlamaktadır. Küresel ölçekte nesli tehlike altında olan apollo (Parnassius apollo) ve ülkemize endemik büyük esmer (Maniola megala) dahil birçok türe ev sahipliği yapar. Nesli küresel ölçekte tehlike altında olan kızböcekleri Brachythemis fuscopalliata ve Onychogomphus macrodon da alanda yaşamaktadır.

Alan Kullanımı

Alandaki başlıca geçim kaynakları sanayi, tarım, narenciye ve meyvecilik, turizm, ormancılık ve arıcılık faaliyetleridir. Dörtyol ve Erzin civarında narenciye üretimi öne çıkarken İskenderun ve civarında demir-çelik ve yan sanayi tesisleri önemlidir. Bölgede yaylacılık faaliyetleri, hayvansal üretimin yanı sıra yazın dağın serin ikliminden faydalanmak amacıyla rekreatif olarak yapılmaktadır. Değirmendere Havzası, yaylacılığın en yoğun yapıldığı yerlerden biridir. Üretim amaçlı yaylacılık doğu ve kuzey kesimlerde, rekreasyonel yaylacılık batı kesimlerde görülür. Yaylalarda ve Arsuz kıyılarındaki ikincil konut inşaatları artmaktadır. Amanos Dağları’nda defne, kekik, ıhlamur, kantaron gibi birçok bitki beslenme, sağlık ve ticari amaçlarla toplanmaktadır.

Tehditler

Bölgedeki en önemli tehditler plansız turizm ve yaylacılık faaliyetleridir. Yaylaların yerleşim alanlarına dönüştürülmesi sonucu artan nüfus baskısı, yapılaşma ve betonlaşma, altyapı hizmetlerinin getirilmesi ve günübirlik ziyaretçiler nedeniyle oluşan çöp sorunu başlıca tehditlerdir. Orman kaynaklarının yoğun kullanımı, kaçak ağaç kesimleri, yaz aylarında yükseklerde aşırı otlatma, karaca ve Samandağ kesiminde yapılan yırtıcı kuş avcılığı, derelerde yoğun balık avcılığı, nadir bitki ve mantar türlerinin aşırı toplanması, su kaynaklarının tahrip edilmesi, plansız yol açımı, özellikle güneyde görülen orman yangınları; kum, taş ve mermer ocakları ile sanayi tesislerinin yarattığı hava kirliliği, nadir türler ve yaşam alanları için tehdit oluşturmaktadır.

Koruma Çalışmaları

Alanda iki resmi koruma statüsü bulunur: 1987 yılında ilan edilen Tekkoz-Kengerlidüz Tabiatı Koruma Alanı (182 ha) ve karacanın korunması için 1980 yılında ilan edilen Zorkun Yaban Hayatı Geliştirme Sahası (2.874 ha). Samandağ’daki şimşir toplulukları gen koruma ormanı olarak koruma altına alınmıştır.

Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ile WWF-Türkiye, Dünyaya Armağanlar Projesi kapsamında alanda bir milli park oluşturulması için bilimsel ve sosyal çalışmalarını bölge sivil toplum kuruluşlarının desteğiyle 2004 yılından beri sürdürmektedir.

İskenderun Çevre Koruma Derneği, Erzin Çevre Koruma Derneği, Samandağ Çevre Koruma ve Turizm Derneği ve Amanoslar Çevre Koruma ve Dayanışma Derneği (AÇED) çeşitli koruma etkinlikleri yürütmektedir. Kuş Araştırmaları Derneği (KAD), Hatay Göç Projesi ve Doğu Akdeniz Çevre Eğitim Platformu kapsamında kuş göçü araştırmaları gerçekleştirmiştir. Ortadoğu Teknik Üniversitesi Deniz Bilimleri Enstitüsü, İskenderun Körfezi’nde Akdeniz fokları üzerine araştırmalar yürütmektedir. Berlin Teknik Üniversitesi ve Çukurova Üniversitesi işbirliği ile 1998-2004 yıllarında yapılan “Güney-Doğu Anadolu’da Amanos Dağları Peyzaj-Ekolojik Kompleks Analizi” projesi toprak, iklim ve bitki örtüsü konularını inceleyerek koruma önerileri sunmuştur.

Yerel İlgi Sahipleri

Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü; Hatay Valiliği; Osmaniye Valiliği; Kahramanmaraş Valiliği; Gaziantep Valiliği; Hatay İl Çevre ve Orman Müdürlüğü; Osmaniye İl Çevre ve Orman Müdürlüğü; Kahramanmaraş İl Çevre ve Orman Müdürlüğü; Hatay İl Jandarma Komutanlığı Çevre Koruma Timi Komutanlığı; WWF-Türkiye; Kuş Araştırmaları Derneği; Doğa Derneği; İskenderun Çevre Koruma Derneği; Erzin Çevre Koruma Derneği; Amanoslar Çevre Koruma ve Dayanışma Derneği; Hatay İl Jandarma Çevre Koruma Timi Komutanlığı.